จาก “คันบุตสุเอะ” ถึง “ฮานะมัตสึริ” ว่าด้วย “วันวิสาขบูชา” ฉบับญี่ปุ่น

ท่านผู้อ่านหลายท่านคงจะมีมุมมองว่าคนญี่ปุ่น (โดยเฉพาะคนญี่ปุ่นยุคใหม่) นั้นเป็นพวกไม่มีศาสนา คือเขาไม่ได้เอาหลักศีลธรรมของศาสนามาเป็นเกณฑ์วัดความดีชั่วถูกผิดของคนมากเท่ากับคนไทย (ซึ่งทำอะไรอ้างเรื่องบุญบาป เรื่องกรรม ศีลห้า) แต่เราก็ต้องยอมรับว่าญี่ปุ่นนั้นอย่างน้อยก็เคยรับพุทธศาสนามาจากจีน และมันก็ยังมีอยู่ในฐานะประเพณี เนื่องในโอกาสวันวิสาขบูชาปีนี้ 26 พฤษภาคม ผู้เขียนขอหยิบยกเรื่องประเพณีวันวิสาขบูชาฉบับญี่ปุ่นมานำเสนอนะครับ

“วันประสูติ” ฉบับญี่ปุ่น

ทุกวันนี้การเฉลิมฉลองวันประสูติของสมเด็จพระสัมมาสัมพระพุทธเจ้า (พระพุทธโคดม) ถูกกำหนดให้ตรงกับ วันที่ 8 เมษายน ของทุกปี ซึ่งทุกวันนี้เรียกการเฉลิมฉลองนี้ว่า “ฮานะมัตสึริ” (花まつり บ้างก็เขียนว่า 花祭 หรือ 花祭り) เรื่องการกำหนดวันนี้ถือว่าแปลกกว่าที่เรารู้จัก เพราะ “วันวิสาขบูชา” ของคนไทยนั้นคือวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ ซึ่งจะไปตรงกับวันที่เท่าไหร่ในปฏิทินปัจจุบันก็แล้วแต่ปีนั้นๆ ส่วนในอินเดียนั้น ทางพุทธศาสนาฝ่ายใต้ (เถรวาท) นั้นถือเอาวันที่ 15 เดือน 2 ตามปฏิทินอินเดียเป็นวันวิสาขบูชา โดยถือเอาว่าเดือน 2 ของปฏิทินอินเดีย (เดือน “ไวศาขะ” वैशाख) นั้นตรงกับเดือน 4 หรือเดือน 5 ของปฏิทินจีน (ซึ่งทั้งสองมักจะไปตรงกับช่วงเดือนเมษายนถึงพฤษภาคมในปฏิทินฝรั่งปัจจุบัน) อาจเป็นที่มาของการกำหนด “วันประสูติ” ฉบับญี่ปุ่นเป็นเดือนเมษายนก็ได้ พอมาดูวันวิสาขบูชาของไทยเรากำหนดเป็นเดือน ๖ ซึ่งเดือน ๖ ของไทยก็มักไปตรงกับเดือนเมษายนหรือไม่ก็พฤษภาคม แต่ยังไงก็แปลกอยู่ดีว่า ญี่ปุ่นสมัยนี้กลับไปกำหนดวันประสูติ (วันเฉลิมฉลอง) เป็นวันที่ตายตัวตามปฏิทินฝรั่งในยุคปัจจุบัน แทนที่จะใช้ปฏิทินจันทรคติอย่างโบราณ (เดิมของโบราณคือวันที่แปดเดือนสี่ คือเดือนอุโนะทสึกิ (卯の月))

“คันบุตสุเอะ” (灌仏会)

การเฉลิมฉลองเนื่องในวันประสูติอย่างของญี่ปุ่นนั้น แต่โบราณมาเรียกว่า “คันบุตสุเอะ” 灌仏会 (ซึ่งแปลตรงตัวได้ว่า “งานสรงน้ำพระ”) บ้างก็เรียกว่า โกทันเอะ (降誕会) บ้าง บุตโชเอะ (仏生会) (“วันประสูติ”) บ้าง โยคุบุตสุเอะ (浴仏会) (“สรงน้ำพระ”) บ้าง ฮานะเอะชิกิ (花会式) (“พิธีถวายดอกไม้”) บ้าง

ญี่ปุ่นรับเอารูปแบบการเฉลิมฉลองอย่างของอินเดียผ่านจีนที่สำคัญๆ มีสองอย่าง หนึ่งคือการไหว้บูชาโดยเดินวนรอบพระพุทธรูปหรือเจดีย์ ที่เรียกว่า “เกียวโด” (行道) ซึ่งพอเทียบได้กับการเวียนเทียนของคนไทย อีกอย่างหนึ่งคือเอาพระพุทธรูปใส่เกี้ยวแล้วแห่ออกมานอกวัด โดยประดับประดาขบวนแห่ให้สวยงาม ซึ่งประเพณีแห่พระนี้คนไทยก็มีเช่นกัน การเฉลิมฉลองวันประสูติที่เก่าแก่ที่สุดที่บันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรมีขึ้นที่วัดโฮริวจิ (法隆寺) ในจังหวัดนารา โดยคนในขบวนแห่ใส่หน้ากากเกียวโด (行道面) อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุและรูปเคารพของเจ้าชายโชโตกุใส่เกี้ยวแล้วแห่จากโตอิน (東院) ไปยังไซอิน (西院) พอถวายดนตรีและการระบำบุกาคุ (舞楽) แล้วจึงนำกลับมาที่เดิม

บุษบกญี่ปุ่น “ฮานะมิโด” (花御堂) ประดิษฐานพระปางประสูติ ที่มา wikipedia.org

การสรงน้ำพระของญี่ปุ่นนั้น จะตั้งบุษบกอย่างญี่ปุ่นที่เรียกว่า “ฮานะมิโด” (花御堂) โดยประดับดอกไม้นานาพันธุ์ ในบุษบกจะวางอ่างสรงน้ำพระที่เรียกว่า “คัมบุตสุโอเกะ”  (灌仏桶) ใส่น้ำอะมะฉะ (甘茶) ไว้ แล้วประดิษฐานพระปางประสูติ (誕生仏像) ไว้ให้คนสรงน้ำ (เรื่องของคำว่า “บุษบก” ของไทย ที่ว่าหมายถึงมณฑปเล็กมีสี่เสามีหลังคาไว้ประดิษฐานพระพุทธรูปนั้น หากดูรากคำ จะเห็นว่ามาจากคำว่า “บุษบา” ซึ่งภาษาสันสกฤตจริงๆ อ่านว่า ปุษฺป แปลตรงตัวก็คือ “ดอกไม้” ถ้ามองจากตรงนี้ก็ไปพ้องกับคำว่า “ฮานะ” (ดอกไม้) พอดีเป๊ะ)

Shaka at birth basin
พระปางประสูติ (誕生仏) วัดโทไดจิ (東大寺) ที่มา wikipedia.org

“ฮานะมัตสึริ” (花まつり)

เมื่อญี่ปุ่นเข้าสู่ยุคเมจิ การรับวัฒนธรรมตะวันตกทำให้มีการนำเอาปฏิทินฝรั่งอย่างปัจจุบัน (ที่เรียกว่า ปฏิทินเกรกอเรียน) เข้ามาใช้ ประจวบกับการที่ว่าเมื่อเข้าวันที่ 8 เมษายน ดอกซากุระจะบานเต็มที่ทางภูมิภาคคันโต หลวงพ่ออันโด เรย์กัน (安藤嶺丸) พระนิกายโจโดะชินชู (浄土真宗) ได้เสนอให้ใช้ชื่อการเฉลิมฉลองในวันประสูติของพระพุทธเจ้าว่า “ฮานะมัตสึริ” (花まつり) (“ถวายดอกไม้”) แทน เพื่อใช้เป็นคำกลางๆ ที่ไม่อิงกับนิกายใดนิกายหนึ่ง อีกนัยหนึ่งคือเพื่อเป็นกุศโลบายในการเอาพิธีกรรมความเชื่อทางพุทธศาสนามาผนวกเข้ากับประเพณีพื้นบ้าน เพราะช่วงเวลาดังกล่าวไปตรงกับช่วงที่ชาวบ้านจะได้พักจากงานกสิกรรม แล้วบวงสรวงบูชาเทพเจ้าแห่งภูเขา การไหว้สุสาน (墓参 โบะซัน) ทำบุญให้เปรต (施餓鬼 เซงากิ) ก็กลายเป็นมาทำในวันที่ 8 เมษายน แทนวันที่แปดเดือนสี่ตามปฏิทินจันทรคติเดิมไปเสีย

เกร็ดความรู้: เว็บญี่ปุ่นเกี่ยวกับเมืองไทยใช้คำว่า บุตโชเซ็ตสึ (仏誕節) เพื่อสื่อนัยยะให้เป็นการเฉพาะเจาะจงว่าเป็นของไทย จริงๆ แล้วก็ทับศัพท์ว่า ワン・ウィサーカブーチャー (วันวิสาขบูชา) ก็ได้ครับ

เป็นอย่างไรกันบ้างครับ ดูไปแล้วโดยสาระสำคัญก็ดูมีอะไรๆ ละม้ายประเพณีทางพุทธศาสนาของไทยอยู่เหมือนกันใช่ไหมครับ ลองมาชมคลิปวิดีโอข่าวพิธี “บุตโชเอะ” (仏生会) ที่วันโฮริวจิกันนะครับ วันนี้ต้องขอลาไปก่อน สวัสดีครับ

ข้อมูลและภาพประกอบจาก wikipedia