ธีมการแต่งงานข้ามสายพันธุ์ในนิทานญี่ปุ่น ความสัมพันธ์ต้องห้ามที่มักจบด้วยการจากลา

iruikonin1

ไม่ว่าจะเป็นวัฒนธรรมใดก็ตาม เพื่อนๆ ก็คงจะเคยได้ยินเรื่องเล่าลูกครึ่งภูติ ลูกครึ่งเทพ และอื่นๆ ที่เป็นผลจากการแต่งงานข้ามสายพันธุ์ระหว่างมนุษย์และสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติมาไม่มากก็น้อย ซึ่งในนิทานพื้นบ้านญี่ปุ่นเองธีมนี้ก็เป็นอีกหนึ่งธีมที่มีมานานเช่นกัน และในปัจจุบันเองเราก็ยังได้เห็นธีมนี้ผ่านตัวละครคู่รักมนุษย์-โยไค (ภูติปีศาจ) เทพ ฯลฯ ไปจนถึงลูกครึ่งมนุษย์ที่เราเห็นกันทั่วไปในอนิเมะญี่ปุ่นอยู่ด้วย

ในบทความนี้ เราจะมาลองดูแพทเทิร์นและจุดสังเกตเกี่ยวกับธีมการแต่งงานข้ามสายพันธุ์ในนิทานญี่ปุ่น รวมถึงมาดูกันว่าธีมนี้สามารถสะท้อนอะไรเกี่ยวกับสังคมญี่ปุ่นได้บ้างกันค่ะ

การแต่งงานข้ามสายพันธุ์ในนิทานญี่ปุ่น ความสัมพันธ์ต้องห้ามที่มักจบด้วยการจากลา

ในวรรณกรรมญี่ปุ่น การแต่งงานระหว่างมนุษย์กับโยไคและอื่นๆ ที่ไม่ใช่มนุษย์นั้นถูกเรียกว่าการแต่งงานข้ามสายพันธุ์ (異類婚姻) ซึ่งมีปรากฏให้เห็นตามวรรณกรรมและนิทานพื้นบ้านของญี่ปุ่น โดยคู่แต่งงานที่ไม่ใช่มนุษย์นี้ครอบคลุมตั้งแต่เทพเจ้า โยไค หรือสัตว์ที่มีพลังเหนือธรรมชาติ และความสัมพันธ์นี้มักจบลงด้วยการจากลาหรือล้มหายตายจากของฝ่ายที่ไม่ใช่มนุษย์ อย่างไรก็ตาม สิ่งที่น่าสนใจคือในนิทานญี่ปุ่นจะมีแพทเทิร์นจุดจบของความสัมพันธ์ต้องห้ามนี้ โดยจะมี 2 กรณีที่ต่างออกไปตามเพศของฝ่ายมนุษย์

Case 1 เมื่อฝ่ายชายเป็นมนุษย์ ฝ่ายหญิงต้องจากไป

iruikonin2

ในนิทานญี่ปุ่นเช่นเรื่องนกกระเรียนแทนคุณ (ツルの恩返し) ที่นกกระเรียนแปลงเป็นหญิงสาวมาแต่งงานและทอผ้าให้ชายผู้มีพระคุณเป็นต้น เรามักเห็นบทสรุปที่ฝ่ายหญิงที่ไม่ใช่มนุษย์ต้องเป็นฝ่ายจากครอบครัวกลับไปยังโลกของตัวเอง โดยทิ้งลูก สมบัติ หรือความเจริญไว้ให้ครอบครัวสามีที่เป็นมนุษย์

คาวาโมริ ฮิโรชิ (川森博司) นักวิจัยวรรณกรรมญี่ปุ่นเคยกล่าวถึงลักษณะเด่นของนิทานพื้นบ้านญี่ปุ่นไว้ในบทวิจัยว่าคนญี่ปุ่นในอดีตมักรู้สึกถึงความอาวาเระ (あわれ) หรืออารมณ์โศกเศร้าในเชิงสุนทรียศาสตร์เมื่อมีตัวละครหรือบุคคลที่เป็นผู้หญิงต้องจากลาไป ทฤษฎีนี้สอดคล้องกับโอซาวะ โทชิโอะ (小澤俊夫) นักวิจัยอีกท่านที่ตั้งข้อสังเกตว่าสุนทรียศาสตร์ของการจากลาเป็นหนึ่งในลักษณะเด่นของวรรณคดีมุขปาฐะของญี่ปุ่น จึงอาจกล่าวได้ว่าความงามปนเศร้าในการจากลานั้นเป็นอีกเรื่องหนึ่งที่มักถูกนำเสนอในนิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น

สำหรับเหตุการณ์ที่นำไปสู่การจากลามักเกิดขึ้นเมื่อฝ่ายชายรู้ตัวตนที่แท้จริงว่าภรรยาของตนไม่ใช่มนุษย์ ซึ่งคาวาโมริได้ตั้งข้อสังเกตที่น่าสนใจว่าเนื้อเรื่องในนิทานพื้นบ้านญี่ปุ่นมักจะให้ฝ่ายหญิงจากไปเองโดยสมัครใจ และแทบจะไม่เห็นการที่ฝ่ายหญิงถูกไล่ออกจากบ้านหรือถูกฆ่าโดยมนุษย์ หรือหากถูกฆ่า ก็จะเป็นการฆ่าโดยไม่ตั้งใจ เช่นนิทานเรื่องนางไม้ในจังหวัดโอกินาว่าที่ฝ่ายสามีถูกราชสำนักสั่งให้โค่นต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่งโดยไม่รู้เลยว่าภรรยาคือนางไม้ของต้นไม้ต้นนั้น ทำให้เมื่อต้นไม้ถูกโค่น นางไม้ผู้เป็นภรรยาจึงถูกฆ่าตายไปด้วยโดยไม่ตั้งใจ

นอกจากนี้ อีกสิ่งหนึ่งที่น่าสนใจเกี่ยวกับภรรยาที่ไม่ใช่มนุษย์คือ การที่ฝ่ายหญิงมักมาพร้อมกับสมบัติและความเจริญ และมักทิ้งสิ่งเหล่านี้ไว้ให้สามีก่อนจะกลับไปที่โลกของตน นอกจากนี้ลูกที่เกิดมาก็มักจะถูกมองว่าเป็นหนึ่งในสมบัติที่เจ้าสาวเหล่านี้ทิ้งไว้ให้โลกมนุษย์ด้วยเช่นกัน และเด็กที่เกิดกับภรรยาเหล่านี้มักเป็นเด็กที่มีพลังเหนือมนุษย์และได้เป็นใหญ่ในภายหลัง เช่นนิทานเรื่องนางสวรรค์ (天女) ที่ลูกชายซึ่งเกิดกับนางสวรรค์ได้เป็นขุนนางเป็นต้น

โดยรวมแล้ว ฝ่ายภรรยาที่ไม่ใช่มนุษย์มักมีภาพลักษณ์ในฐานะผู้นำพาความสุขมาสู่โลกมนุษย์และมักเป็นความสัมพันธ์ที่ถือว่าได้รับการยอมรับในระดับหนึ่ง ซึ่งถ้ามองในบริบทของสังคมในอดีตของญี่ปุ่นแล้วแล้ว อาจเชื่อมโยงได้กับลักษณะสังคมที่ยกให้ผู้ชายเป็นใหญ่ โดยเฉพาะในชนชั้นชาวนาที่มองว่าฝ่ายหญิงสามารถเป็นทั้งแรงงานและผู้ให้กำเนิดลูกที่เป็นจะเติบโตเป็นแรงงานและผู้สืบทอดครอบครัวของฝ่ายสามีต่อไป

Case 2 เมื่อฝ่ายหญิงเป็นมนุษย์ ฝ่ายชายต้องจบชีวิต

iruikonin3

เป็นชายชาตรีนั้นช่างเจ็บปวด โดยเฉพาะกับฝ่ายสามีที่ไม่ใช่มนุษย์ในนิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น เพราะการจากลามักมาพร้อมกับความตายของฝ่ายชาย ยิ่งไปกว่านั้น ลูกที่เกิดโดยมีพ่อที่ไม่ใช่มนุษย์มักจะถูกกำจัดไปด้วย โดยตัวอย่างที่เห็นได้ชัดมีเช่นเรื่องเจ้าบ่าวงู (蛇婿入) นิทานพื้นบ้านที่พบได้ในแทบทุกภูมิภาคของญี่ปุ่น ซึ่งในเนื้อเรื่องนั้น ฝ่ายชายเป็นงูที่จำแลงมาหลอกหญิงชาวบ้านให้แต่งงานด้วย แต่เมื่อถูกเปิดโปงตัวตน งูจำแลงจึงถูกฆ่า และลูกในท้องที่เกิดกับงูก็ถูกทำแท้งด้วย

ในบทวิจัยของนากามุระ โทโมโกะ (中村とも子) มีการตั้งข้อสังเกตแพทเทิร์นนี้ของนิทานพื้นบ้านไว้ว่า เนื่องจากนิทานเกี่ยวกับการแต่งงานกับฝ่ายชายที่ไม่ใช่มนุษย์มักเป็นเรื่องการกำจัดสิ่งชั่วร้ายไปในตัว จึงเป็นปกติที่ฝ่ายสามีที่ไม่ใช่มนุษย์ต้องถูกกำจัดไป นอกจากนี้ บทวิจัยของคาวาโมริก็มีข้อสังเกตที่คล้ายคลึงกันว่า โดยทั่วไปแล้วนิทานพื้นบ้านญี่ปุ่นมักมองการแต่งงานของหญิงชาวมนุษย์กับโยไคหรืองสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ว่าเป็นการเสียประโยชน์ของฝั่งมนุษย์ และฝ่ายชายมักไม่ได้มีสมบัติมาให้ อีกทั้งลูกที่เกิดมักไม่มีลักษณะเป็นมนุษย์ เช่นในเรื่องเจ้าบ่าวงูที่กล่าวถึงเด็กว่ามีรูปร่างผิดมนุษย์และถูกทำแท้งไปเพราะผู้เป็นแม่ไม่ต้องการเก็บไว้ นิทานญี่ปุ่นจึงมักมีเนื้อหาที่มนุษย์กำจัดฝ่ายชายเพื่อนำตัวฝ่ายหญิงกลับมาอยู่ในสังคมมนุษย์

เช่นเดียวกันกับแพทเทิร์นของนิทานที่ฝั่งภรรยาไม่ใช่มนุษย์ นิทานที่ฝั่งสามีไม่ใช่มนุษย์นั้นอาจสะท้อนสังคมญี่ปุ่นในอดีตได้เช่นกัน ในสังคมที่ฝ่ายหญิงต้องแต่งเข้าบ้านฝ่ายชายนั้น สำหรับบ้านฝ่ายหญิง โดยเฉพาะในกลุ่มชนชั้นชาวนาแล้ว การที่ลูกสาวต้องแต่งออกจากบ้านนับเป็นการสูญเสียแรงงานในบ้าน และลูกที่เกิดจะเป็นหนึ่งในแรงงานและผู้สืบทอดสกุลของฝ่ายชายโดยปริยาย ดังนั้นถ้ากลับมามองในบริบทของนิทานพื้นบ้านที่ยึดฝ่ายมนุษย์เป็นหลักแล้ว มุมมองที่ถือว่าการแต่งงานระหว่างมนุษย์ผู้หญิงกับฝ่ายชายที่ไม่ใช่มนุษย์เป็นการแต่งงานที่เสียผลประโยชน์นั้น ก็เป็นเรื่องที่เข้าใจได้

ทั้งหมดนี้คือแพทเทิร์และข้อสังเกตที่น่าสนใจโดยคร่าวๆ เกี่ยวกับธีมการแต่งงานข้ามสายพันธุ์ในนิทานญี่ปุ่น ซึ่งนอกจากจะสะท้อนให้เห็นถึงสังคมในอดีตที่หล่อหลอมนิทานเหล่านี้ขึ้นมาแล้ว ธีมนี้ยังเป็นหนึ่งในแรงบันดาลใจให้กับอนิเมะและมังงะในปัจจุบันหลายเรื่องอีกด้วย สำหรับเพื่อนๆ ที่สนใจเรื่องการหยิบธีมนี้มาเล่าใหม่ในอนิเมะ ติดตามบทความนี้กันได้เลยค่ะ

การจับธีมการแต่งงานข้ามสายพันธุ์มาเล่าใหม่ผ่าน “ครึ่งอสูร” ใน Inuyasha

อ้างอิงข้อมูลจาก
小澤俊夫(1997)『昔話入門』株式会社ぎょうせい
川森博司 (2000) 「日本の異類婚姻譚の特徴」『日本昔話の構造と語り手』大阪大学出版会, 95-102
中村とも子 (2010) 「日本の異類婚姻譚における人と動物のあいだの距離 -「変身」の視点から-」『口承文芸研究 第33号』, 77-88