ตามรอยเท้าหมาป่าในความทรงจำของญี่ปุ่น

ช่วงที่ผ่านมานี้ ข่าวการประกาศสูญพันธ์ของสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ได้ย้ำเตือนถึงผลกระทบที่พวกรเามีต่อธรรมชาติรอบตัว และหากพูดถึงสิ่งมีชีวิตที่หายไปจากญี่ปุ่นแล้ว “หมาป่า (狼)” คงเป็นคำแรกๆ ที่เรานึกถึง เนื่องในโอกาสนี้ เราย้อนกลับไปทำความรู้จักหมาป่าที่เคยอยู่ในญี่ปุ่นกันค่ะ

ญี่ปุ่นเคยมีหมาป่า

“ญี่ปุ่นเคยมีหมาป่า” เป็นวลีที่คนต่างชาติอย่างเราอาจจะลืมไปหลายครั้ง ANNGLE ก็เช่นกันค่ะ จนกระทั่งนึกขึ้นได้ว่าประโยคนี้มีอยู่และเป็นจริง สิ่งที่ตามมาคือคำถามว่า “หมาป่าในญี่ปุ่นคือหมาป่าแบบไหน?” เราไปทำความรู้จักกันค่ะ

หมาป่าญี่ปุ่น

หมาป่าญี่ปุ่น (日本狼) เป็นหมาป่าที่เคยอาศัยอยู่ในเกาะฮอนชู (本州) ชิโคคุ (四国) และคิวชู (九州) ของญี่ปุ่น เป็นสายพันธุ์ย่อยของหมาป่าสีเทา (Gray Wolf) มีชื่อสายพันธุ์ย่อยคือ แคนิส ลูปัส โฮโดฟิแลกซ์ (Canis Lupus Hodophilax) โดยชื่อโฮโดฟิแลกซ์มีรากศัพท์มาจากคำว่า โฮโด (Hodo) และฟิแลกซ์ (Phylax) ในภาษากรีกที่มีความหมายว่า “เส้นทาง (Path)” และ “ผู้พิทักษ์ (Guardian)” ที่สอดคล้องกับความเชื่อในวัฒนธรรมญี่ปุ่นว่าหมาป่าเป็นสิ่งมีชีวิตที่คุ้มครองนักเดินทาง

จากการค้นพบทางโบราณคดีและการตรวจสอบ DNA คาดว่าหมาป่าญี่ปุ่นเดินทางมาจากไซบีเรียและอาศัยอยู่ในญี่ปุ่นมาตั้งแต่สมัยโจมง (縄文時代) เมื่อ 10,000 – 250 ปีก่อนคริสตกาล จากบันทึกของคอนราด เจคอบ เทมมิงค์ (Coenraad Jacob Temminck) นักสัตววิทยาที่เคยสังเกตการณ์หมาป่าญี่ปุ่นระบุว่าหมาป่าญี่ปุ่นมีลักษณะค่อนข้างเล็ก ขาสั้น และมีขนนุ่มสั้น ความสูงของซากที่ถูกสตั๊ฟไว้อยู่ที่ 56-58 เซ็นติเมตร อย่างไรก็ตาม เนื่องจากหมาป่าญี่ปุ่นและสุนัขภูเขา (山犬) มีความคล้ายคลึงกัน ที่ผ่านมาจึงมีการศึกษาที่รวมหมาป่าญี่ปุ่นกับสุนัขภูเขาด้วยกันอยู่พอสมควรจนทำให้ยากที่จะระบุลักษณะของหมาป่าญี่ปุ่นได้ชัดเจน

หมาป่าฮอกไกโด

หมาป่าฮอกไกโดหรือหมาป่าเอโสะ (蝦夷狼) เป็นหมาป่าที่เคยอาศัยอยู่บนเกาะฮอกไกโด (北海道) คาดว่าอพยพเข้ามาก่อนหมาป่าญี่ปุ่นเล็กน้อยผ่านธารน้ำแข็งที่เชื่อมเกาะซาคาลิน (Sakhalin) ของรัสเซียกับเกาะฮอกไกโด มีชื่อทางวิทยาศาสตร์คือแคนิส ลูปัส ฮัตไท (Canis Lupus Hattai) เป็นอีกสายพันธุ์ย่อยของหมาป่าสีเทา มีเชื้อสายใกล้เคียงกับหมาป่าในทวีปอเมริกาเหนือโดยคาดว่าแยกสายพันธุ์ออกมาเมื่อประมาณ 9,300 ปีก่อน

ซากหมาป่าเอโสะในมหาวิทยาลัยฮอกไกโด (北海道大学)

ชื่อ “เอโสะ” มีความหมายว่า “ต่างชาติ” ในภาษาญี่ปุ่น ซึ่งถูกใช้เรียกลุ่มชนเผ่าไอนุในฮอกไกโดเช่นกัน บันทึกของวลาดิเมียร์ เฮปต์เนอร์ (Vladimir Heptner) นักสัตววิทยาชาวโซเวียต (รัสเซียในปัจจุบัน) ระบุว่าหมาป่าฮอกไกโดมีขนาดใหญ่พอๆ กับหมาป่ายูเรเชีย (Eurasian wolf) มีขนสีเทาอ่อนและขนหลังสีเข้ม ซากที่ถูกสตั๊ฟไว้มีส่วนสูงที่ 70-80 เซ็นติเมตร

วันที่หมาป่าหายไปจากญี่ปุ่น

ทั้งหมาป่าญี่ปุ่นและหมาป่าฮอกไกโดต่างหายไปจากญี่ปุ่นในช่วงปฏิรูปเมจิ (明治維新) ด้วยสาเหตุเดียวกันคือการถูกมนุษย์ล่าค่ะ อย่างไรก็ตาม ที่มาของการล่านั้นต่างออกไปเล็กน้อยค่ะ

กรณีหมาป่าญี่ปุ่น

เนื่องจากเหยื่อของหมาป่านั้นรวมถึงม้า (ทั้งม้าป่าและม้าที่ชาวบ้านเลี้ยง) จึงมีการล่าหมาป่าเพื่อป้องกันปศุสัตว์ อย่างไรก็ตาม ในปีค.ศ.1736 มีการแพร่ระบาดของพิษสุนัขบ้าซึ่งคาดว่ามาจากจีนหรือเกาหลีและติดเชื้อมาถึงญี่ปุ่น โดยเชื้อพิษสุนัขบ้านั้นได้แพร่ระบาดมาถึงประชากรหมาป่าด้วย ทำให้หมาป่าเป็นอันตรายต่อทั้งปศุสัตว์และคนจนต้องมีการจัดการล่าหมาป่าอย่างเป็นกิจลักษณะขึ้น นอกจากพิษสุนัขบ้าแล้วคาดว่าพื้นที่ป่าที่หายไปทำให้ถิ่นที่อยู่ของหมาป่าลดลงจนนำไปสู่ความขัดแย้งกับชาวบ้านได้พื้นที่ได้เช่นกัน จนในช่วงปฏิรูปเมจิได้มีการประกาศให้การล่าหมาป่าเป็นนโยบายของรัฐจนหมาป่าญี่ปุ่นหายไปในที่สุด ทั้งนี้เคยมีบันทึกว่าสวนสัตว์อุเอโนะ (上野動物園) เคยมีหมาป่าในครอบครองแต่ไม่มีรูปถ่ายเป็นหลักฐานค่ะ คาดว่าหมาป่าตัวนั้นมีชีวิตอยู่จนถึงกลางปีค.ศ. 1892

หมาป่าญี่ปุ่นที่เชื่อว่าเป็นตัวสุดท้ายถูกพบและล่าในเดือนมกราคมปีค.ศ. 1905 ที่หมู่บ้านฮิงาชิโยชิโนะ (東吉野村) จังหวัดนารา (奈良県) เป็นหมาป่าเพศผู้ที่ยังไม่โตเต็มที่ โดยซากของมันถูกขายให้ชายชาวต่างชาติชื่อแอนเดอร์สันในราคา 8.5 เยนซึ่งถูกกว่าราคาทั่วไปในตลาดที่มักขายได้หลายสิบเยน ณ เวลานั้น ซากหมาป่าถูกสตั๊ฟไว้ก่อนถูกนำกลับไปยังประเทศอังกฤษพร้อมซากสัตว์อื่นที่แอนเดอร์สันซื้อมา ปัจจุบันหมาป่าตัวดังกล่าวถูกจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรรมชาติลอนดอน (London Natural Museum)

กรณีหมาป่าฮอกไกโด

สำหรับกรณีของหมาป่าฮอกไกโดนั้น ในช่วงปฏิรูปเมจิมีนโยบายปฏิรูปการเกษตรในฮอกไกโดให้ทันสมัยขึ้นโดยเน้นการเลี้ยงปศุสัตว์ (Ranching) มากกว่าการปลูกข้าวที่มีมาแต่เดิม ด้วยเหตุนี้หมาป่าที่ล่าม้าและกวางอยู่ในทางใต้ของเกาะฮอกไกโดจึงเป็นอุปสรรคต่อการเลี้ยงปศุสัตว์และถูกประกาศให้เป็น “สัตว์อันตราย (有害動物)” โดยรัฐบาลญี่ปุ่นและเอ็ดวิน ดัน (Edwin Dun) ที่ปรึกษาด้านการเกษตรในขณะนั้นได้รับมอบหมายให้กำจัดหมาป่าฮอกไกโดโดยใช้วิธีการวางยาพิษ

หมาป่าที่หลงเหลือเพียงในวัฒนธรรม

หมาป่าในวัฒธรรมญี่ปุ่น

ในความเชื่อชินโต (神道) ของญี่ปุ่นมักมีการผูกหมาป่าเข้ากับภูเขาซึ่งเป็นสถานที่อันตรายสำหรับมนุษย์ นอกจากนี้ยังมีความเชื่อว่าหมาป่าเป็นหนึ่งในผู้ส่งสารของเทพเจ้า ทั้งยังเป็นสัตว์มีคุณที่กำจัดหมูป่าที่คอยมาทำลายพืชไร่ให้และบางครั้งยังทิ้งเหยื่อของตนไว้ให้มนุษย์ ดังนั้นภาพลักษณ์ของหมาป่าในความเชื่อของญี่ปุ่นจะต่างออกไปจากสุนัขจิ้งจอกหรือทานุกิที่มักหลอกลวงมนุษย์ โดยความเชื่อหลักๆ นั้นมีเช่น โอคุริโอคามิ (送り狼) ซึ่งเป็นเรื่องเล่าเกี่ยวกับหมาป่าที่เดินตามนักเดินทางโดยไม่ทำอันตรายใดๆ บ้างก็เรียกความเชื่อนี้ว่าโอคุริอินุ (送り犬) อย่างไรก็ตามมีข้อแม้ว่านักเดินทางต้องระวังตัวเองไม่ให้หกล้มหรือแสดงอาการหวาดกลัวเช่นกันเพราะอาจถูกทำร้ายได้ เรื่องเล่านี้อาจมีที่มาจากพฤติกรรมที่หมาป่าจะคอยเฝ้าตามมนุษย์ที่เข้ามาในถิ่นของตนเพื่อให้แน่ใจว่ามนุษย์ออกไปจากเขตแดนของตัวเอง ถึงอย่างนั้น พฤติกรรมนี้ถูกคนในอดีตตีความว่าเป็นการคุ้มครองและบางครั้งก็มีการนำอาหารไปวางไว้ในป่าแทนคำขอบคุณจากผู้ที่ได้รับการคุ้มครอง นอกจากนี้ยังมีความเชื่ออื่นเช่นหากมีคนเสียชีวิตระหว่างเดินทาง จะมีหมาป่าเดินทางไปที่บ้านของครอบครัวผู้ตายและหอนอย่างเศร้าศร้อยเพื่อแจ้งข่าวการจากไปให้ครอบครัวทราบ หลักฐานความเชื่อเกี่ยวกับหมาป่าในวัฒนธรรมญี่ปุ่นยังมีให้เห็นอยู่ในศาลเจ้าหมาป่าที่มีทั้งหมด 20 แห่งในเกาะฮอนชูค่ะ

หมาป่าฮอกไกโดในวัฒนธรรมไอนุ

หมาป่าในวัฒนธรรมของชนเผ่าไอนุของฮอกไกโดนั้นเปรียบเสมือนเทพเจ้าและได้รับความเคารพเป็นอย่างสูง ในกลุ่มชนเผ่าไอนุมีบางกลุ่มที่เชื่อว่าบรรพบุรุษของตนสืบเชื้อสายมาจากเทพหมาป่าสีขาวและเทพเจ้าหญิง (บ้างก็ว่าเป็นหญิงสูงศักดิ์ชาวญี่ปุ่น)ในขณะที่บางฉบับของความเชื่อนี้ระบุว่าเป็นสุนัขสีขาว ทั้งนี้เป็นเพราะสุนัขและหมาป่าไม่ค่อยมีความต่างกันนักในวัฒนธรรมของชนเผ่าไอนุที่นิยมเพาะพันธุ์สุนัขให้มีความใกล้เคียงกับหมาป่ามากที่สุดเท่าที่จะทำได้ นอกจากนี้นักล่าสัตว์มักจะทิ้งบางส่วนของเนื้อที่ล่าได้ไว้ให้หมาป่า และมีความเชื่อว่าจะได้รับส่วนแบ่งของเนื้อที่ล่าได้จากหมาป่าเช่นกัน ต่อให้มีการล่าหมาป่า เนื้อและขนของหมาป่าที่ล่าได้จะถูกนำมาใช้ประโยชน์ให้ได้มากที่สุด ตามความเชื่อว่าหากใช้เนื้อและขนหมาป่าอย่างทิ้งๆ ขว้างๆ นักล่าที่ฆ่าหมาป่าตัวนั้นจะถูกหมาป่าตัวอื่นตามล่าในภายหลัง

นอกจากหมาป่าแล้วยังมีสิ่งมีชีวิตอื่นที่หายไปจากญี่ปุ่นเช่นนากแม่น้ำ ที่แม้จะมีข่าวการพบนากแม่น้ำในญี่ปุ่นเมื่อปีที่ผ่านมาแต่ภายหลังตรวจสอบพบว่าเป็นนากสายพันธุ์อื่นค่ะ ต่อจากนี้จะมีสัตว์ที่เหลืออยู่แค่ในวัฒนธรรมและความเชื่ออย่างหมาป่าญี่ปุ่นเพิ่มขึ้นอีกหรือไม่ ก็คงขึ้นอยู่กับเราแล้ว

อ้างอิงเนื้อหาจาก kotobankvill.higashiyoshino.narajapanesemythologytenkistonewashersjournal, shinnaturalism