ความกตัญญูต่อสิ่งต่าง ๆ สิ่งเล็ก ๆ ที่นำไปสู่เอกลักษณ์เฉพาะตัวของคนญี่ปุ่น

การระลึกบุญคุณของผู้มีพระคุณ เป็นสิ่งที่เราทุกคนต่างได้รับการสั่งสอนจากพ่อแม่และสังคมตลอดมา บ้านเราจะมีวันสำคัญต่าง ๆ เพื่อแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อพ่อแม่ ญาติผู้ใหญ่ และครูบาอาจารย์ แต่คนญี่ปุ่นนอกจากจะนึกถึงบุญคุณคนแล้วก็ยังนึกถึงบุญคุณของสิ่งของและธรรมชาติด้วย มาดูตัวอย่างพิธีกรรม การกระทำ และความเชื่อในการแสดงความกตเวทีของคนญี่ปุ่นกันนะคะ

พิธีกรรมขอบคุณเข็มเย็บผ้า

พิธีกรรมขอบคุณเข็มเย็บผ้า หรือ ฮาริคุโย (針供養) เป็นพิธีกรรมการนำเข็มเย็บผ้าที่ผ่านการใช้งานจนหักหรือชำรุดไปปักบนวัตถุอ่อนนุ่ม เช่น เต้าหู้หรือก้อนบุก เพื่อแสดงความขอบคุณต่อเข็มเย็บผ้าที่ทำงานหนักและสมควรจะได้รับการพักผ่อนบนวัตถุที่นุ่มสบาย ขณะเดียวกันก็เป็นโอกาสในการขอพรให้ฝีมือการเย็บผ้าของตัวเองดีขึ้นด้วย

พิธีกรรมดังกล่าวถูกจัดขึ้นที่ศาลเจ้าทุกวันที่ 8 กุมภาพันธ์ สำหรับพื้นที่ทางตะวันออก และวันที่ 8 ธันวาคม สำหรับพื้นที่ทางตะวันตกของญี่ปุ่น ปัจจุบันนี้คนเย็บเสื้อผ้าใช้เองน้อยลง จำนวนคนที่ร่วมงานในพิธีฮาริคุโยะจึงมีน้อยลง แต่พิธีกรรมการขอบคุณเย็บผ้านี้ก็เป็นพิธีกรรมหนึ่งที่แสดงให้เห็นถึงความใส่ใจและการเห็นคุณค่าของสิ่งต่าง ๆ ของคนญี่ปุ่นอย่างชัดเจน

วันหยุดเพื่อขอบคุณทะเลและภูเขา

ในญี่ปุ่นมีวันหยุดประจำปีที่ไม่เหมือนใครได้แก่ วันทะเล หรือ อุมิ โนะ ฮิ  (海の日/Umi no hi) ซึ่งตรงกับวันจันทร์สัปดาห์ที่ 3 ของเดือนกรกฎาคม ด้วยญี่ปุ่นเป็นประเทศที่ล้อมรอบไปด้วยทะเล และคนญี่ปุ่นใช้ชีวิตเกี่ยวพันกับทะเล ทำให้วันหยุดนี้เป็นวันที่คนญี่ปุ่นระลึกถึงความสำคัญและขอบคุณทะเลนั่นเอง

อีกวันหนึ่งเป็นวันภูเขา หรือ ยามะ โนะ ฮิ (山の日/Yama no Hi) ซึ่งตรงกับวันที่ 11 สิงหาคมของทุกปี คนญี่ปุ่นมีความเชื่อตามลัทธิชินโตว่าภูเขาเป็นสถานที่ที่เทพเจ้าและสิ่งศักดิ์สิทธิ์สิงสถิตอยู่ จึงควรมีวันหยุดเพื่อให้คนญี่ปุ่นได้รำลึกถึงบุญคุณของภูเขาและความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติที่จะต้องรักษาไว้ให้ลูกหลานต่อไป

การส่งมอบของขวัญประจำปี

ในญี่ปุ่นจะมีธรรมเนียมการมอบของขวัญให้กับผู้มีพระคุณที่ช่วยเหลือเกื้อกูลมาตลอดปี เช่น พ่อแม่ ปู่ย่าตายาย เจ้านาย เพื่อนร่วมงาน อาจารย์ เพื่อแสดงความขอบคุณต่อผู้มีอุปการะคุณสำหรับความช่วยเหลือในปีที่ผ่านมา โดยมีช่วงการส่งมอบของขวัญเป็น 2 ช่วงคือ ในช่วงปีใหม่ที่เรียกว่า โอะเซโบะ (Oseibo/お歳暮) ซึ่งมักจะมีธรรมเนียมการส่งระหว่างวันที่ 13-20 ธันวาคม แต่ปัจจุบันนี้อาจจะมีช้ากว่าบ้าง และโอะชูเก็ง (Ochugen/お中元) ซึ่งจะส่งกันในระหว่างปลายเดือนมิถุนายนถึงกลางเดือนกรกฎาคม โดยของที่คนญี่ปุ่นนิยมส่งมักจะเป็นอาหาร ขนม เครื่องดื่ม เหล้าและของใช้ในบ้าน เช่น น้ำยาล้างจานและผงซักฟอก เป็นต้น

ความกตัญญูต่อพ่อแม่ปู่ย่าตายาย

การแสดงความกตัญญูต่อพ่อแม่ปู่ย่าตายายของคนญี่ปุ่นแตกต่างจากคนจีนและไทยที่ต้องดูแลพ่อแม่อย่างดีในบ้านเรือนของตัวเอง พ่อแม่ญี่ปุ่นจำนวนมากไม่ได้คาดหวังว่าลูกหลานจะมาดูแลตนเองในยามแก่เฒ่า และไม่ต้องการสร้างภาระให้แก่ลูกหลาน พวกเขาจึงใช้ชีวิตตามลำพังและไปไหนมาไหนเองโดยไม่พึ่งพาลูกหลาน และเมื่อตระหนักว่าอยู่ตามลำพังด้วยตนเองไม่ไหวแล้ว ผู้สูงอายุที่มีเงินเก็บจำนวนมากจะตัดสินใจไปอยู่บ้านพักคนชราที่ซึ่งมีคนคอยดูแลเป็นอย่างดี คนไทยเราจะไม่คุ้นเคยกับการปล่อยให้พ่อแม่ไปอยู่บ้านพักคนชราเพราะเราถูกสอนให้กตัญญูกตเวทีต่อพ่อแม่ อย่างไรก็ตามจากการได้รู้จักเพื่อนสูงวัยอายุรุ่นพ่อแม่หลายคน ผู้เขียนได้พบว่าพวกเขาดูแลพ่อแม่ของตนเองในบั้นปลายชีวิตอย่างเต็มความสามารถสมหน้าที่ของลูก และหลังจากพวกท่านเสียชีวิตแล้ว ทุกปีจะมีเทศกาลวันหยุดยาวโอบ้ง (Obon) ที่ลูกหลานกลับไปยังบ้านเกิดเพื่อกราบไหว้บรรพบุรุษที่สุสาน

ความกตัญญูกตเวทีเป็นพื้นฐานของรากเหง้าวัฒนธรรมของประเทศ ความกตัญญูที่ถูกทางเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้สังคมอยู่ได้อย่างมีความสุข พ่อแม่ของผู้เขียนพูดเสมอว่าความกตัญญูกตเวทีเป็นพื้นฐานของการเป็นคนดีที่ทำให้เราตกน้ำไม่ไหลตกไฟไม่ไหม้ค่ะ